Enschede-Stad > Reportage > De Klomp - Lipperkerkstraat

De Klomp - Lipperkerkstraat (2004)

 
Tekst: Enschede-Stad.nl

De Lipperkerkstraat is één van de meest intrigerende straten van de stad. Het vroegere kerkepad dat zich van het oude erve de Lipper de Enschedese Es afslingerde richting stad ontwikkelde zich in de late 19e eeuw tot de ruggengraat van de Bothoven, een uitgestrekte, chaotisch gegroeide wijk. De drukke winkelstraat was een opvallende verschijning in de monotone repetitie van arbeiderswoningen op de es. Zoals veel 19e eeuwse wijken raakte de Bothoven na de Tweede Wereldoorlog in een negatieve spiraal, een ontwikkeling die nog werd verergerd door de ondergang van de textielindustrie. Desondanks gingen grootschalige saneringen aan de Lipperkerkstraat voorbij. Het karakter van de straat wordt nog altijd bepaald door individuele panden die tezamen een levendig geheel vormen. In de gevelwanden is de geschiedenis van Enschede duidelijk af te lezen; van de 18e eeuwse herbergen bij de stadspoort via de eenvormige arbeiderswoningen, naoorlogse herstructureringen, textielcrisis en stadsvernieuwing tot de grootstedelijke problematiek die de straat tegenwoordig plaagt. De Lipperkerkstraat is de meest Enschedese straat van de stad. Hier zijn het nieuwe elan van de binnenstad en de problemen van de oude stadswijken duidelijk zichtbaar. Yuppen naast illegale pensions en drugsoverlast naast een groeiend buurtgevoel. De Bothoven geldt als voorbeeld voor andere steden als het gaat om het terugdringen van verloedering en criminaliteit. In de praktijk blijkt dat nogal eens moeilijk te rijmen met architectonische schoonheid. De Neighbourhood Corporation Enschede (N.C.E.) doet bijvoorbeeld goed werk, maar waarom vanuit zo’n foeilelijk gebouw? Een goed ruimtelijk beleid is een onmisbare component in het upgraden van moeilijke buurten. Aan het werk dus!


De route


Staduitwaarts:
Naar boven 1. Het beginpunt van deze enerverende wandeling is het voormalige hotel de Gouden Klomp, vroeger net buiten de Eschpoort gelegen, nu verbouwd tot woningen en winkels aan het drukste (voetgangers-) kruispunt van de stad. Van hier uit lopen we staduitwaarts. Eerst wordt de noordelijke straatwand besproken, op de terugweg de zuidelijke.
Naar boven 2. Vanaf de Eschpoort splitsten zich voor de stadsbrand van 1862 de wegen naar Oldenzaal/Losser, Gronau/Münster en Alstätte/Ahaus af. De driesprong bleef ook na de demping van de stadsgracht de drukke toegang tot de binnenstad, pas na de aanleg van de Boulevard 1945 en de nieuwe Oldenzaalsestraat verdween het meeste autoverkeer. Het punt is nu onderdeel van het, pas nog geheel vernieuwde, stadserf. Het eerste stuk van de oude Gronausestraat heet nu de Klomp en is eigenlijk een deel geworden van de Lipperkerkstraat.
Naar boven 3. Het oorspronkelijk als herberg gebouwde Elderinkshuis doorstond dankzij de gunstige ligging voor de wind de stadsbrand en is het enige achttiende-eeuwse pand in de stad. Bij de aanleg van de Oldenzaalsestraat werd het gebouw gespaard, het geeft nu onderdak aan het Van Deinse instituut.
Naar boven 4. De nieuwe Oldenzaalsestraat vormt de oostelijke grens van de binnenstad. De Klomp en de Lipperkerkstraat vormen echter een oude aanlooproute met veel winkels en daardoor ook veel bijzondere panden. De winkelfunctie staat echter door concentratie in de binnenstad en de hoge huurprijzen in nieuwbouw onder druk, zoals het rode appartementencomplex laat zien.
Naar boven 5. Dit deel van de Klomp is een allegaartje van gebouwen en bouwstijlen. Veel woon-winkelpanden uit de jaren ’30 en nieuwbouw, veelal op kavels die door brand zijn vrijgekomen.
Naar boven 6. Dankzij de lage huren vinden veel kleine zaakjes onderdak in deze straat. De afgelopen jaren schoten de belhuizen en Islamitische slagerijen als paddestoelen uit de grond. Hoe deze slagerij precies heet blijft echter een raadsel. “Deniz”, “Kasap” of “Enschede”?
Naar boven 7. In de jaren ’60 had de gemeente grootse plannen met deze buurt. De Bothoven moest onderdeel van het centrum worden met hoge appartementengebouwen en veel kantoren. De bevolking verzette zich met hand en tand tegen de inbreuk op hun leefomgeving en monstruositeiten als de Deltaflat die met zijn 16 verdiepingen dreigend boven de wijk uittorent zijn uitzonderingen gebleven.
Naar boven 8. Tegenover de Deltaflat staan deze aardige pandjes. De bestemming is hier en daar vaag, zo niet schimmig, maar het ziet er desondanks best leuk uit.
Naar boven 9. Bijna elk jaar vallen er één of meerdere panden in de Lipperkerkstraat ten prooi aan de vlammen. Soms gaat het om erg aardige objecten, maar van restauratie is meestal geen sprake. De overbevolkte bovenverdiepingen waar veel studenten en andere alleenstaanden wonen vormen een constant brandgevaar. Wat het lot van deze voormalige pizzeria zal zijn, is nog onbekend. Hoe dan ook, de straatwand verjongt zichzelf op soms onnavolgbare wijze, over vijftig jaar kan hier een geheel andere fotoserie geschoten worden.
Naar boven 10. IJsboer La Venezia, met mooie jaren ’50 counter. Ook een pandje met veel originele details. De gevel vertoont veel overeenkomsten met de typische “bazenwoningen” waarvan we er staduitwaarts nog een groot aantal zullen tegenkomen.
Naar boven 11. In dit zakelijk vormgegeven pand huist al lange tijd de sleutelspecialist Hans Ademazaak Hespy. De bomen hierachter maken onderdeel uit van het schoolplein van de Vreinet School.
Naar boven 12. Juwelier Keppels is al vele jaren in dit pand gevestigd. De noodzakelijkerwijs gesloten rolluiken maken de gevel er niet aantrekkelijker op. De Seiko-klok erboven lijkt, in tegenstelling tot vele andere Seiko-klokken in het land, wel de juiste tijd aan te geven.
Naar boven 13. Op de hoek met de Reudinkstraat staat dit alleraardigste hoekpandje.
Naar boven 14. De voormalige stoombroodbakkerij van Munsterhuis. Er is sinds kort een andere bakker gevestigd. De belettering zal in ieder geval niet van de gevel gebikt hoeven worden.
Ernaast staan een aantal leuke woon-winkelpanden uit het begin van de vorige eeuw. Ook hier veel kleine winkels, aangetrokken door de lage huren. Wonder boven wonder lijkt de verwoestende verbouwingsdrang die in de Deurningerstraat zoveel schade aanrichtte dit stuk straat vrijwel ongemoeid te hebben gelaten.
Naar boven 15. Weer een mooi hoekje. De bovenverdieping biedt ruimte aan studenten die de gezapige jaren ’60 idylle van de campus zijn ontvlucht.
Naar boven 16. De andere hoek is ietwat prozaïscher ingevuld. Maar met beperkte middelen heeft de architect toch een afwisselende en goed in de omgeving passende gevel ontworpen. Het gebouw biedt mede onderdak aan de Aldi, het stralende koopmiddelpunt van de Lipperkerkstraat.
Naar boven 17. Na de Snuifstraat lijkt de straat zijn stedelijke karakter een beetje te verliezen. Er zijn meer vrijstaande huizen en de woonfunctie gaat overheersen. De straatwand blijft echter boeiend, vooral de rijke variëteit aan twee-onder-een-kappers valt op.
Het is zondag, maar de rolluiken van het naastgelegen pand zijn ook op zaterdagen omlaag, echt gezellig wordt het er niet van. 
Naar boven 18. Deze uit de rooilijn gebouwde herenhuizen zijn een opvallende dissonant. Hoge hekken en zware rolluiken benadrukken het verschil met de eenvoudige omgeving nog eens extra.
Naar boven 19. Bazenwoningen, waarvan het linker exemplaar een aantal typische wijzigingen in de gevel heeft ondergaan. Pleisterwerk en raamvergrotingen zijn de belangrijkste oorzaken van de vaak rommelige gevelwanden in de oude Enschedese wijken. Wat is er toch mis met rode baksteen en hoge schuiframen?
Het pand rechts vormt de hoek met de Eerste Bothofdwarsstraat. Een studentenhuis dat duidelijk geen behoefte heeft aan openheid naar de buurt. 
Naar boven 20. Op de andere hoek staat dit pandje, dat ook zijn best doet een afwerende indruk te maken. Originele details gaan schuil achter dikke lagen pleisterwerk.
Verscholen achter de boom ligt de snackbar Hoky Poky, daarnaast een rijtje woningen dat dankzij grove verbouwingen niet meer herkenbaar is als afdakswoningen. Ook hier is chaos troef. Het witte pand helemaal rechts is de glas-, verf- en behangzaak Becker.
Naar boven 21. Snackbar Hoky Poky met hoog oprijzende mansardekap. Ook hier overbevolkte bovenverdiepingen.
Naar boven 22. Aardige vrijstaande huizen uit de jaren ’20 en ’30. Dit deel van de straat begint populair te worden onder jonge starters. Voor een redelijk bedrag kan hier nog een leuk onderkomen gekocht worden.
Naar boven 23. Lipperkerstraat richting Oliemolensingel. Een rustige woonstraat, het is nauwelijks meer voor te stellen dat dit dertig jaar geleden nog de hoofdverkeersader van de wijk was. Rechts een mooi rijtje bazenwoningen van rond 1900. Helaas ook hier veel verbouwingsleed.
Naar boven 24. Woonhuizen uit de jaren ’30. De linker had vroeger deels een winkelbestemming. Kleine groenteboeren, bakkers, slagers en kruideniers zijn al tijden geleden uit dit deel van de straat verdwenen. Lege etalages met vitrage zijn een herinnering aan de tijd dat hier heel Enschede-Oost de dagelijkse boodschappen deed.
Naar boven 25. Gaten in de gevelwand bieden ruimte aan parkeerplaatsen behorende bij garagebedrijven. Ondanks de stadsvernieuwing in de tachtiger jaren is het stedelijk weefsel in de Bothoven nog altijd flink aangetast. Wijkende rooilijnen en kale plekken zijn het resultaat van tientallen jaren geleidelijke verkrotting, brand en sloop.
Naar boven 26. Hoek met de Oliemolensingel. De Singelring liep bij aanleg grotendeels rondom de bestaande stad. De Bothoven was echter parallel aan de fabrieken langs de spoorlijn naar Gronau ver naar het oosten uitgegroeid. De ring werd dan ook door de wijk gebroken. Hoekoplossingen werden daarbij niet altijd even fraai uitgevoerd. Links een appartementenblokje uit de jaren ’80. Rechts een na-oorlogs woonhuis. 
Naar boven 27. Woonhuis dat heldhaftig weerstand probeert te bieden tegen de verdrukking van de Blijdensteinflat in.
Naar boven 28. Het deel van de straat tussen Singel en Oostveenweg kent weer meer bedrijvigheid. Veel van de oorspronkelijke winkels en cafés zijn verdwenen. Dankzij de toestroom van Duitse drugstoeristen werd hun plek deels ingenomen door coffeeshops.
Naar boven 29. Wederom een garagebedrijf die de doorlopende gevelwand onderbreekt. De schetsplannen van architectenbureau Paul van der Jeugd ter verbetering van deze kavel zijn vooralsnog door de gemeente afgewezen.
Naar boven 30. Voormalig woonwinkelpand. De etalages zijn nog duidelijk aanwezig. Verder de typische mansardekap die ook kenmerkend is voor de bazenwoningen. 
Naar boven 31. Coffeeshop en café met eigen parkeerruimte.
Naar boven 32. Ingrijpend verbouwde afdakswoningen. Naarmate de afstand tot de binnenstad toeneemt, worden de woningen eenvoudiger. Het laatste deel van de Lipperkerkstraat bestond oorspronkelijk voornamelijk uit lange rijen afdakswoningen. Veel van die panden zijn in loop der tijd aangepast aan de eisen van wisselende bewoners. Soms met ernstige gevolgen voor het aanzicht.
Het witte pand hierachter is in gebruik bij Coffeeshop Miami.
Naar boven 33. Vrij gekomen kavels zijn in alle perioden op een eigen manier ingevuld. Zo zien we hier een fijn burgerlijke twee-onder-eenkapper uit de jaren ’50.
Naar boven 34. Ernaast staat dit bescheiden appartementengebouwtje dat de hoek vormt met de Oostveenweg. Een beetje aan de lage kant, maar de ronde hoekoplossing geeft dit pand net wat extra schwung.
Naar boven 35. Het kruispunt met de Oostveenweg vormt het keerpunt van deze wandeling, op de terugweg zal de wand van de Lipperkerkstraat onder de loep genomen worden.
Links op de foto een voormalige bakkerszaak die op een haar na plaats heeft moeten maken voor parkeerplaatsen. Gelukkig greep de Neighbourhood Corporation Enschede tijdig in. Rechts een coffeeshop in een ernstig gemutileerd hoekpandje.
   
Stadinwaarts:
   
Naar boven 36. Hoewel fietsenmaker Alex enige jaren geleden is overleden, leeft zijn naam voort in de naar hem vernoemde Wijkpost Alex. Het lage winkelgebouw uit de jaren '20 waarin Alex is gevestigd, is van het type dat ook veel in Engelse industriesteden voorkomt. De gevel is versierd met siermetselwerk en glas-in-lood ramen, de laatste zijn helaas bij een aantal winkels achter platen hardboard verdwenen. Alex zal als gevolg van bezuinigingen binnenkort de deuren moeten sluiten.
Naar boven 37. Een eindje verder komen we deze volstrekt uit de toon vallende invulling uit de jaren ’80 aan. Waarom menen stadsvernieuwers altijd de rooilijn enkele meters naar achteren te moeten verplaatsen?
Naar boven 38. Tussen een rij op werkelijk onnavolgbare wijze verbouwde afdakswoningen staat het kantoor van de Neighbourhood Corporation Enschede (N.C.E.). Waarom de naam in het Engels gesteld is? Geen idee. Waarom dit monsterlijke pand, met zijn goed bedoelde mansardekap zes meter naar achteren staat? We roepen het nog maar een keer in vertwijfeling uit: ROOILIJN!?
Naar boven 39. De welstandscommissie had het in de jaren ’80 veel te druk met het goedkeuren van de sloop van industriële monumenten om dit soort uitspattingen tegen te gaan. Wie ontdekt de afdakswoning?
Naar boven 40. Het feest der verbouwingen kent geen einde in dit deel van de straat: pleisterwerk, extra verdiepingen, wrakkige dakkapellen, faux-bakstenen. Slechts rigoureuze sloop kan hier nog verlichting brengen.
Naar boven 41. Soms is er toch nog een lichtpuntje in de brij van architectonische verkrachting. Zoals dit aardige pandje met glazen dakopbouw. Wietplantage, atelier, lichte kinderkamer? Het blijft afwachten in deze straat.
Naar boven 42. De hoek met de Oliemolensingel. Twee prachtige hoekhuizen met monumentale kap flankeren de begin van het binnenstedelijke deel van de Lipperkerkstraat.
Naar boven 43. Mooie rij bazenwoningen, sommige in betere staat dan andere. De N.C.E. voert in dit deel van de straat gevelrenovaties uit, met redelijk resultaat.
Naar boven 44. Nog meer bazenwoningen, de aanzienlijkheid van de huizen neemt weer toe naarmate we de binnenstad naderen.
Naar boven 45. Deze panden krijgen al bijna iets herenhuizerigs. Vooral de in rijk metselwerk uitgevoerde daklijsten zijn zeer de moeite waard. Rechts een van nieuwe kozijnen voorzien huis. We hebben het erger meegemaakt, maar het is nog steeds nét niet.
Naar boven 46. De saaie rijtjeshuizen hebben weinig te zoeken tussen al dit aardigs. Opvallend is de bewust aangebrachte asymmetrie van de huizen midden op de foto.
Naar boven 47. Het is vooral dit deel van de straat, met zijn mooie, weinig aangetaste panden, dat in trek is bij mensen met een wat hoger inkomen. De herenhuizen voorzien in de vraag naar een woonmilieu waarin Enschede slechts in kleine mate kan voorzien.
Naar boven 48. Hier en daar een kavel in gebruik bij garages, nietszeggende nieuwbouw, we naderen één van de probleem zones in de straat.
Naar boven 49. Op de plaats van enkele afgebrande huizen en winkels verrees in de jaren ’80 deze rij huizen. Het waren vooral protesten uit de buurt die een invulling met hogere woondichtheden tegenhield. Maar íets meer fantasie was toch aardig geweest. Dit soort bouwsels waren bedoeld om de verloedering als gevolg van leegstand en verkrotting tegen te gaan, maar stagneren op den duur de herontwikking van de buurt.
Naar boven 50. Dit pleintje op de hoek met het Gronausevoetpad ontstond na sloop van uitgebrande winkels en de bouw van een kleine appartementenblokje. Het was tot voor kort een centrum van drugshandel en overlast door junks en alcoholisten. Er zijn nu camera’s geplaatst om de omgeving 24 uur per dag in de gaten te houden. Eigenlijk zou het een mooi punt zijn voor een expressief “striekiezergebouw”.
Naar boven 51. Vanaf het pleintje heeft men dit uitzicht op de Deltaflat en de torentjes aan De Klomp. Het schaalverschil tussen oud- en nieuwbouw is enorm. 
Naar boven 52. Leuke 19e eeuwse winkelpui op de hoek met het Gronausevoetpad. Misschien is een ander, meer stemmig kleurtje een goed idee?
Naar boven 53. We zijn weer aangeland in het winkeldeel van de straat. Veel aardige pandjes, zoals hier de rechter met metselwerk dat Amsterdamse School invloeden laat zien.
Naar boven 54. Anders dan in het buitensingelgedeelte van de straat is hier een eenheid in verscheidenheid te zien. Ongetwijfeld doordat de panden bijna zonder uitzondering in rode baksteen zijn opgetrokken.
Naar boven 55. De winkel van Haarman, onder te verdelen in een bijzonder aardig oud gedeelte en een bijzonder afstotend nieuw gedeelte. En waarom weer een meter naar achteren, wat was er mis met de oude rooilijn?
Naar boven 56. Een braakliggend terreintje tussen Haarman en de Deltaflat is in gebruik als parkeerterrein.
Naar boven 57. Voor de Deltaflat is op de splitsing met de Espoortstraat door nieuwbouw een pleintje ontstaan. Dat gebeurt in Enschede wel vaker: er verijzen wat panden en ineens blijkt tussen die gebouwen een pleinruimte te zijn ontstaan. Goed voorbeeld is de kruising Beltstraat-Boulevard 1945. Jammer dat de inrichting van zo’n pleinruimte tot iets anders dan een heleboel verkeersbanen die elkaar kruizen net een stap te ver is voor de visionaire ontwerpafdeling van onze gemeente.
Naar boven 58. Deze twee woontorens aan De Klomp staan op een gezamenlijke basis gevuld met kantoren en winkels. Voorheen hield onder andere de Politie Twente er kantoor. De atoomschuilkelder van de gemeente Enschede zou zich onder dit gebouw en deels onder de straat bevinden. Nadere inspectie van de bouwtekeningen leverde echter niet veel meer op dan de toegangsdeur tot een niet bestaande “parkeergarage”. Mocht die bom ooit vallen, op naar De Klomp!
Naar boven 59. Doorkijkje vanaf De Klomp naar de nieuwbouw op het Bontweverijterrein. In het gebied dat ten zuiden van de Lipperkerkstraat en het Gronausevoetpad ligt, is de afgelopen jaren een exclusief woongebied ontstaan voor welgestelde senioren. De luxe appartementen in het groen staan vormen een sterk contrast staat met de jonge, relatief onbemiddelde, bevolking in de dichtbebouwde Bothoven.
Naar boven 60. Opnieuw het Elderinkshuis op de hoek met de Oldenzaalsestraat. Het schaalverschil tussen oude panden en de nieuwbouw uit de jaren ’60 en ’70 blijft opvallend.
Naar boven 61. Typische winkelpanden van rond de voorlaatste eeuwwisseling in het stadserf.
Naar boven 62. Op de hoek van de Klomp en de Kalanderstraat vormt de Hema het eindpunt van onze wandeling. Net als veel van de bebouwing die we tegen zijn gekomen niet echt een object van grote architectonische schoonheid. Gelukkig gaat ook hier het aloude Enschedese devies op: “gef niks, oaver twintig joar brekt wie ‘t wal wer of”
 

Copyright ©Enschede-Stad.nl